Decyzję o założeniu osady podjął król Zygmunt II August. Jemu też miasto zawdzięcza swoją nazwę; początkowo August, potem Augustów oraz herb przedstawiający
splecione ze sobą inicjały „S.A.” (Sigismundus Augustus), uwieńczone mitrą wielkoksiążęcą.

Działania lokacyjne rozpoczęto w 1550 roku. Dużą rolę odegrał starosta knyszyński Piotr Chwalczewski, wybitny ekonomista tamtych czasów. 17 maja 1557 roku król
wydał w Wilnie przywilej nadający prawa miejskie magdeburskie stanowiące formalno-prawną podstawę istnienia miasta. Wytyczono rozległy rynek główny i drugi rynek wołowy, na wschód od głównego. Powstała sieć dróg; główna - Rajgrodzka wskazywała trakt na Mazowsze i do Prus, ulica Mostowa rozpoczynała drogę w kierunku Litwy. Uzupełnieniem były ulice: Długa, Żabia, Krakowska, Poświętna, Wierzbna, Młyńska, Niemiecka, Łecka, Stodolna i Cerkiewna lub Ruska, przy których wyznaczono 589 placów pod zabudowę. Wyrazem szczególnej troski króla było ustanowienie dwóch jarmarków w ciągu roku (na św. Piotra i Pawła oraz Nowy Rok). Targi miały się odbywać dwa razy w tygodniu we czwartki i w soboty. Przywileje dawały mieszkańcom prawo wolnego łowienia ryb w rzece Netcie i jeziorze Necku. Augustów otrzymał również znaczny obszar ziemi - 127 włók. W 1564 roku powiększono miasto do 201 włók oraz przekazano mu monopol na ważenie piwa, sycenie miodu oraz palenia wódki z równoczesnym zakazem tej działalności przez mieszkańców okolicznych wiosek. Terytorialny rozwój Augustowa kończyło nadanie w 1569 roku kolejnych 12 włók.